Bugün hem bu törenin 33 maddelik özüyle, hem de içindeki kadının yerine birlikte bakalım. Zira töre var, yol var. Kadın var, töre var.

Töre Nedir? Sadece Geçmişin Mirası mı?

Hayır. Töre, sadece “geçmişteki büyüklerin sözleri” değildir. Töre bir yaşam tarzıdır. Bir toplumun yazısız anayasasıdır. Türk milletinde bu anayasa, bazen kağanların dilinden, bazen anaların duasından, bazen de Orhun Yazıtları’nın taşına kazınarak gelmiştir.

Ve modern dönemde derlenen, 33 maddelik Türk Töresi dediğimiz liste, bu bilge sözlerin harmanlanmış halidir. Her biri, sadece bir öğüt değil, bir yön pusulasıdır.

33 Maddelik Türk Töresi

1. Tengri tektir.
2. Her kim ki Tengri’den kut almak dilerse başkasına yakarmasın.
3. Türk, töresini yaşatmakla sorumludur.
4. Töre, Türk budunun ortak sözüdür.
5. Töre, adalettir.
6. Adaletin olduğu yerde Töre vardır.
7. Töre, Türk’ün dilinde, elinde ve yüzündedir.
8. Türk budunun başı, Türk hakanıdır.
9. Hakan, budunun hizmetkârıdır.
10. Hakan, töre ile hükmeder.
11. Töresiz hakan, halkını dağıtır.
12. Töresiz halk, devletsiz kalır.
13. Töresizliğin olduğu yerde ne dirlik olur ne de düzen.
14. Türk, kendinden başkasına kul olmaz.
15. Töreyi bozan, budunu böler.
16. Türk, özünü unutanı affetmez.
17. Türk, yurdunu korur.
18. Türk, yurdunu korumayanı affetmez.
19. Türk, anasına, atasına karşı gelmez.
20. Türk, atasını inkâr edeni affetmez.
21. Türk, soyunu bilmeyeni soydaş saymaz.
22. Türk, dostunu satmaz.
23. Türk, yoldaşını yolda koymaz.
24. Türk, sözünün eridir.
25. Türk, aldanabilir; ama asla aldatmaz.
26. Türk, düşmanına bile mert davranır.
27. Türk, esiriyle bile töreli konuşur.
28. Türk, mazluma yoldaş; zalime düşmandır.
29. Türk, düşküne el uzatır; aç olanı doyurur.
30. Türk, doğayı sever, hayvana kıymaz.
31. Türk, atını incitmez; silahına ihanet etmez.
32. Türk, töresini bilmeyene töre öğretir.
33. Üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe, senin İlini ve töreni kim bozabilir?

Törede Kadının Yeri: Hatun, Ana, Er

Gelelim asıl meseleye… Bu 33 maddelik yapının görünmez omurgası olan kişiye: Kadına.

Tarihte çok az toplum, kadını Türkler kadar merkezde tutmuştur. Törede kadın, sadece ailede değil, devlette, savaşta, toplumsal kararlarda da yer alır. Üstelik eşit değil, bazen önde bile.

Hatun Devletin Eşidir, Süs Değil

Kağan varsa Hatun da vardır. Kağan yönetirse, Hatun da yön verir. Kurultaylara katılır, elçi ağırlar, karar süreçlerinde etkili olur. Bu rol, sembolik değil; töresel bir haktır.

“Kağan ile Hatun birlikte devleti yönetir.”
– (Orhun Yazıtları’nın satır aralarında bu ruh hissedilir.)

Kadın Erdir, Gölge Değil

“Er kadın” deriz ya… Çünkü o gerçekten savaşçıdır. At biner, ok atar, gerekirse can verir. Tomris Hatun, Borte Ujin, Altın Elbiseli Kadın gibi örnekler, bu geleneğin ete kemiğe bürünmüş hâlidir.

Kadın, sadece “şefkatli” değil, aynı zamanda cesur, dirayetli, yol göstericidir.

Törede Kadın Malın Sahibi, Neslin Temsilcisidir

• Miras hakkı vardır.
• Evlenme ve boşanma hakkı eşittir.
• Kendi malını yönetir.
• Yeri geldiğinde evin direği, yeri geldiğinde obanın aklı olur.

Ve dikkat edin, dilimizde “ana yurt”, “ana dil”, “ana töre” gibi kavramlar boşuna yoktur. Kadın bu toprağın, bu halkın mayasıdır.

Törede Kadına El Kalkmaz

Bu çok net. Töre, kadın dövmenin değil; kadına danışmanın toplumudur.

“Anaya el kalkmaz.”
– Bu sadece ahlaki değil, töresel bir emirdir.

Töre Var, Çünkü İnsanlık Ölmesin Diye Var

Bugün dünyada birçok halk “kadın hakları” için hâlâ mücadele verirken, bizim ecdadımız kadını yönetici yapmıştı, yeri geldiğinde savaşta safına almıştı. Çünkü töre bunu emrediyordu.

Töre, sadece kural koymaz; değer biçer. Ve bu değerlerin en yücesi de kadına duyulan saygıdır.

Töre Var, Yol Var

Ve işte bu yüzden…
Töre var, yol var.
Töre varsa adalet vardır.
Kadın varsa töre vardır.
Bu ikisi varsa, Türk milleti hep dimdik ayaktadır.

1. Dişil Ruhlar: Umay, Ak Ene ve Ana Maygıl

Eski Türk mitolojisinde kadın ruhlar önemli rol oynamıştır. Umay Ana, en bilinen dişi tanrıdır ve çocukları koruduğuna inanılır. Gök Türk Yazıtları’nda Bilge Kağan’ın annesi, Umay’a benzetilerek “çocuklarını koruyan ilahi ruh” olarak tanımlanır (Kül Tigin Yazıtı, I. Doğu Yüzü, satır 31).

Bunun yanında, Altay mitolojisinde Ak Ene (Ak Ana) yaratılış mitlerinde yer alır. Bu figür, Ülgen’e yaratma kudretini ilham eden ilk ilahi dişi varlık olarak kabul edilir (bkz. A. Anohin, Materialy po shamanstvu). Ana Maygıl ise bir ulus koruyucusudur, “ulus anası” olarak halkı kollayan, toplumun devamlılığını sağlayan bir semboldür.

Bu üç figür, eski Türk inanç sisteminde kadının doğurganlık, koruyuculuk ve yaratıcı güçle ilişkilendirilmesini gösterir. Aynı zamanda dişil tanrıların varlığı, inanç sisteminin denge ilkesine (iyi/kötü, erkek/dişi) verdiği önemi ortaya koyar.

2. Karanlıklar Tanrısı: Erlik ve Kötü Ruhlar

İkili zıtlık sistemi, şamanizmin temel unsurlarındandır. Ülgen göğün en yüksek katında iyiliğin sembolü olarak bulunurken, Erlik yeraltının karanlıklarında kötülüğün efendisi olarak yer alır. Erlik, kötülüklerin kaynağıdır; hastalık, ölüm ve musibet onun işidir. Altay efsanelerinde, gökyüzünden kovulan bir tanrı olarak betimlenir (bkz. Radloff, Proben der Volksliteratur der türkischen Stämme, Cilt IX).

Erlik’in dokuz oğlu ve dokuz kızı vardır. Oğulları genellikle insanların ruhlarını yeraltına çeken figürlerdir. Kızları ise şamanların yolunu şaşırtmaya çalışan, “utanmaz maskaralar” olarak nitelenen baştan çıkarıcı varlıklardır.

Bu anlatılar, yalnızca kötü ruhlardan değil, ahlaki yozlaşma, rehavet ve dünyevî zevklerin tehlikelerinden de sembolik olarak bahsetmektedir. Erlik, sadece ölümün değil, ahlaki sapmanın da metaforudur.

3. Yer-Su Kültü: Tabiatın Kutsallaşması

Eski Türk dini inancı, doğa ile kurulan sembolik ilişkiyi en yoğun şekilde yer-su kültü ile ifade eder. “Yer” (toprak, dağ, taş) ve “su” (ırmak, göl, pınar) canlı kabul edilir ve kendi ruhlarına sahiptir. Tonyukuk Yazıtı’nda “Tanrı, Umay ve Yer-Su beni korudu” ifadesi yer alır. Bu doğrudan doğanın bir koruyucu ve kutsal bir güç olarak görüldüğünü ispatlar.

Özellikle Ötüken Dağı, Türkler için hem jeopolitik hem de kutsal bir merkezdir. Çin kaynakları ve Mahmud Kaşgari gibi İslam dönemi yazarları, Ötüken’in kutsallığından sıkça söz eder. Ayrıca, Altaylar, Sayanlar ve Yakutlar gibi kuzeyli Türk halklarında bu doğa tapınması hâlen şaman ayinlerinde varlığını sürdürmektedir.

4. Kutsal Dağlar: Ruhun Yükseliş Mekanları

Dağlar, göğe en yakın yerler olmaları nedeniyle tanrısal iletişim noktaları olarak görülmüştür. Altay Sıradağları, Kögmen, Karagay ve Sümer-Ula gibi dağlar, şaman dualarında ve efsanelerde sıkça geçer. Cengiz Han’ın gençliğinde Burhan Haldun Dağı’na sığınıp dua ettiği “Moğolların Gizli Tarihi”nde anlatılır (Ahmet Temir, Moğolların Gizli Tarihi).

Şamanlar, bu dağlara sadece yönelerek değil, doğrudan hitap ederek dua ederler. “Ey mukaddes Altay, bize bereket ver!” gibi ifadeler, doğanın canlı ve cevap verebilen bir varlık olarak algılandığını açıkça gösterir.

5. Ağaç ve Orman Kültü: Kayın Ağacının Kutsallığı

Şaman ayinlerinde kayın ağacı, koruyucu ve ruh taşıyıcı bir unsur olarak öne çıkar. Kam davullarında kayın ağacının sembolü yer alır. Bazı efsanelerde, ilk insanlar Ülgen ve Umay ile birlikte yeryüzüne kayın ağacıyla birlikte inerler (bkz. Katanov’un Sağay Metinleri, Radloff, Cilt IX).

Orman ruhları, özellikle avcılıkla geçinen halklar için bereketin kaynağıdır. Yakutlar’da Bay Bayanay, ormanın koruyucu ruhudur. Avdan önce hikâye anlatan şamanlar, bu ruhlarla iletişime geçmek isterler.

6. Su Kültü: Irmaklar ve Göllerin Ruhu

Türklerde su, ruh taşıyan bir varlıktır. Irmaklara, göllere, pınarlara saygı gösterilir, kurbanlar sunulur. Örneğin İbn Fadlan, Oğuzların bir kayanın yanındaki pınara secde ettiğini aktarır. İrtiş Irmağı’nın kutsallığı, Gardizi gibi kaynaklarda belgelenmiştir. Bugün bile Altaylılar “yer-su”ya dua ederek evlerini, hayvanlarını korumaya çalışırlar.

7. Ateş ve Ocak Kültü: Arınmanın ve Ataların Ruhu

Ateş, temizleyici bir güçtür. Şamanlar, kötü ruhları ateşle kovar. Çakmak taşıyla çıkarılan ateş kutsal sayılır. Aile ocağı, sadece ısınma yeri değil; ataların ruhlarının evi olarak görülür. Kırgız Manas Destanı’nda gelin eve geldiğinde ilk olarak ocağa selam verir.

Yakutlar ateşin üzerinde yemek kurban ederken, onun hareketlerinden gelecek hakkında kehanette bulunurlar. Şaman dualarında “ateş anaya” methiyeler düzdükleri bölümler, bu kültün önemini gösterir.

Sonuç

Eski Türk dini inancı, sadece bir ibadet sistemi değil, bir varoluş felsefesidir. Ruhlar, doğa unsurları, tanrılar ve atalarla kurulan bu derin ilişki, Türk halklarının tarih boyunca doğaya saygılı, ruhsal bağları güçlü ve ahlaki değerlere dayalı yaşamını şekillendirmiştir. Bu kadim inançlar bugün hâlâ folklor, atasözleri, geleneksel ritüeller ve halk inançlarında yaşamaktadır.

Benzer yazılar için BURAYA lütfen

Kaynakça: Abdulkadir Inan – Eski Turk Dini Tarihi

Tengri (veya Tanrı), Gök Türk metinlerinde hem “gök” hem de “ilahî varlık” anlamına gelir. Ancak bu iki anlam zamanla ayrışmıştır. Gökyüzü yani fiziksel anlamda sema için “kök” kelimesi kullanılırken, ilahî güç için “Tengri” adı verilmiştir. Kaşgarlı Mahmud, “Tengri” kelimesini açıklarken “Allahu azze ve celle” ile eşleştirmiş ve kâfirlerin göğe ve büyük nesnelere de bu ismi verdiğini belirtmiştir. Bu, eski Türklerde hem doğaya hem de ilahi güce duyulan saygının bir göstergesidir.

Türk mitolojisinde tanrı inancı sadece tek bir kutsal varlığa yönelmemiştir. Altaylılardan Yakutlara kadar birçok Türk topluluğunda çok tanrılı bir inanç sistemi görülür. Ülgen, bu inanç sisteminde iyiliğin ve yaratımın sembolüdür. Altay mitolojisine göre Ülgen, ayın ve güneşin ötesinde, yıldızların üzerinde yaşar. İnsan şeklindedir ve yaratıcı güç olarak anılır. Yedi oğlu ve dokuz kızı vardır. Oğulları koruyucu ruhlar, kızları ise şamanlara ilham veren varlıklardır.

Ülgen’in en dikkat çeken yardımcı ruhlarından biri Yayık’tır. Yayık, şaman ile Ülgen arasında aracılık yapar ve kötü ruhlara karşı koruma sağlar. Onun dışında Suyla, Karlık ve Utkuçı gibi ruhlar da Ülgen’in hizmetindedir. Bu ruhlar, Şaman ayinlerinde önemli roller üstlenir.

Diğer bir kutsal figür olan Umay, doğurganlık ve koruyuculuk özellikleriyle bilinir. Gök Türk Yazıtlarında adı geçen Umay, çocukları ve anneleri koruyan dişi bir tanrıdır. Mahmud Kaşgari, Umay’ın doğumdan sonra çıkan plasenta anlamına geldiğini, kadınların Umay’a tapındığında erkek çocuk sahibi olacaklarına inandığını belirtir. Türk mitolojisinde tanrı inancı, Umay’ın annelik figürüyle birleşerek doğurganlıkla kutsanmıştır.

Yakut mitolojisinde Umay’ın yerini Ayısıt adı verilen dişi ruhlar alır. Ayısıt’lar, gebelik, doğum ve bereketle ilişkilendirilir. Özellikle çocukların doğumu sırasında etkin olan bu ruhlar, doğmamış bebeklere “kut” üfleyerek can verirler. Kuşlar, Ayısıt’ların sembolüdür ve kutsal kabul edilir. Bugün hâlâ Yakut kadınları, doğurganlık için Ayısıt’a dua eder ve evlerini temiz tutarak onları memnun etmeye çalışırlar.

Türk mitolojisinde tanrı inancı, sadece tanrıları değil, aynı zamanda doğa unsurlarını ve ruhani varlıkları da kapsayan geniş ve çok katmanlı bir inanç sistemidir. Bu sistemde dağlar, ırmaklar, ağaçlar ve hatta yıldızlar bile kutsal sayılmıştır. Bu doğa merkezli inanç yapısı, Türk halklarının çevrelerine olan saygılarını da açıklamaktadır.

Orhon Yazıtları’nda “üstte gök tengri, altta yağız yer yaratıldıkta…” cümlesi, gök ve yerin bile yaratılmış olduğu ve Tanrı’nın üstte olduğu inancını yansıtır. Bu da İslami dönem öncesinde bile tek yaratıcı inancına yakın bir kavramın varlığını düşündürür.

Türk mitolojisinde tanrı inancı, İslamiyet’in kabulüyle birlikte dönüşüm geçirmiş, ancak kökleri itibarıyla şamanizm ve doğa inancına dayalı bu yapı halk kültüründe yaşamaya devam etmiştir. Bugün bile Anadolu’da çocukları koruyan “melek” benzeri varlıklar ya da nazar duaları bu eski inançların uzantılarıdır.

Şaman dualarında geçen “bu gökteki bir tanrı” ifadesi, Tengri’nin zamanla Allah kavramıyla özdeşleştirildiğini gösterir. Ancak Tengri kavramı sadece bir Tanrı değil, aynı zamanda göklerin ruhu olarak da anlaşılmıştır. İşte bu nedenle Türk mitolojisinde tanrı inancı, hem metafizik hem de fiziksel unsurlarla iç içe geçmiş eşsiz bir sistemdir.

Kaynakça: Abdulkadir Inan – Eski Turk Dini Tarihi